«کتاب‌شناسی فردوسی و شاهنامه» منتشر شد

چاپ سوم «کتاب‌شناسی فردوسی و شاهنامه از آغاز نوشته‌های پژوهشی تا سال 1385» به کوشش استاد ایرج افشار با افزوده‌های جدید در اغلب بخش‌ها و توسط انتشارات مرکز پژوهشی میراث مکتوب منتشر شد. نقل از پایگاه اطلاع‌رسانی فرهنگستان زبان و ادب فارسی، مجموعه حاضر چاپ سوم «کتاب‌شناسی فردوسی» است که پس از 33 سال، با افزوده‌ها در اغلب بخش‌ها، منتشر شده ‌است.
چاپ دوم این کتاب دربرگیرنده مشخصات 1852 کتاب و مقاله بود. در حال حاضر این تعداد به پنج هزار و 868 کتاب و مقاله افزایش یافته ‌است. این افزوده‌ها در چاپ اخیر با علامت * مشخص شده‌اند.
این مجموعه نخستین‌بار به مناسبت تجدید بنای آرامگاه فردوسی، در سال 1347 منتشر شد. چاپ سوم، علاوه بر پیش‌گفتارها و همچنین بخش پیوست‌ها(12 پیوست)، نمایه‌ها و فهرست منابع عمده، دربردارنده چهار بخش کلی است.
تحقیقات درباره فردوسی و شناخت «شاهنامه»، ترجمه‌ها و منقولات «شاهنامه» به ترتیب الفبایی زبان‌ها و تاریخ انتشار، نسخه‌های خطی «شاهنامه» و چاپ‌های متن «شاهنامه» و خلاصه‌های آن عنوان‌های چهار بخش کلی این کتاب هستند.  
از آنجا که برای تمامی افرادی که درباره شاهنامه تحقیق می‌کنند داشتن آگاهی درباره کلیه مطالعات و تحقیقات پیشینیان ناگزیر است و باید تا حد امکان آن‌چه را در زبان‌های مختلف درباره فردوسی گفته‌اند و نوشته‌اند بخوانند تا بتواند سخنی تازه و نو بگویند، این کتاب در این زمینه می‌تواند راه‌گشا باشد.
مجموعه «کتاب‌شناسی فردوسی و شاهنامه از آغاز نوشته‌های پژوهشی تا سال 1385»، به کوشش مرحوم ایرج افشار در 564 صفحه، شمارگان دو هزار نسخه و قیمت 14 هزار تومان توسط انتشارات مرکز پژوهشی میراث مکتوب منتشر شد.

شاهنامه بایسنقری به خط محمدبن مطهر بررسی شد

شاهنامه بایسنقری موجود در کتابخانه و موزه ملی ملک با کارشناسی عبدالمجید شریف‌زاده در محل این موزه بررسی شد. این شاهنامه که با شاهنامه بایسنقری موجود در موزه کاخ گلستان هم‌ دوره است، در دوره تیموری به دستور بایسنقر و توسط محمدبن مطهر نیشابوری کتابت شده است.ه نقل از روابط عمومی کتابخانه و موزه ملی ملک، عبدالمجید شریف‌زاده، کارشناس هنر اسلامی در کارگاه نسخه‌شناسی موزه ملک درباره این نسخه گفت: در میان شاهنامه‌های به‌جا مانده در تاریخ، دو شاهنامه از همه مشهورترند. یکی شاهنامه شاه طهماسب است که توسط یک دلال برگ برگ شده و به افراد مختلف فروخته شد که ‌اکنون 118 برگ آن در ایران و در موزه هنرهای معاصر نگهداری می‌شود و دیگری شاهنامه بایسنقری که از شاهکارهای هنر کتاب‌آرایی در جهان محسوب می‌شود و در یونسکو نیز ثبت شده است.
وی افزود: علاوه بر این،شاهنامه بایسنقری، شاهنامه دیگری در زمان بایسنقر کتابت شده که در موزه ملک نگهداری می‌شود که با وجود تفاوت‌های بسیار با شاهنامه کاخ موزه گلستان، ‌ویژگی‌های مهم خود را دارد.
وی توضیح داد: جلد ابتدای این شاهنامه که در دوران قاجار به آن اضافه شده، یک جلد لاکی است که از بیرون نقش گل و مرغ دارد و در داخل آن نبرد رستم و اسفندیار نقش شده است. در صفحه اول بعد از جلد که آغاز نسخه است، دو یادداشت وجود دارد که یکی داستان فوت بایسنقر، نام پدر، تاریخ وفات، محل فوت و سن او در زمان فوتش را ذکر می‌کند و دیگری یادداشتی درباره چگونگی ابتیاع این نسخه در دوره فتحعلی‌شاه است. 
این کارشناس سپس به یکی از ویژگی‌های شاهنامه بایسنقری موزه ملک اشاره و اظهار کرد: این نسخه دو کتاب را در خود جای داده است که یکی شاهنامه فردوسی است و دیگری خمسه نظامی. از نکاتی که مورخان در مقایسه این نسخه با شاهنامه موزه کاخ گلستان به آنها اشاره کرده‌اند،این است که نسخه از لحاظ متن ضعیف‌تر و کلمات الحاقی در آن بیشتر است و مورخان و کارشناسان نسخه کاخ گلستان را شاهنامه‌ای پاکیزه‌تر و عاری از الحاقات می‌دانند. به همین دلیل نسخه موزه ملک تعداد ابیات بیشتری دارد و مقدمه آن نیز چندان قرص و محکم به نظر نمی‌رسد.
شریف‌زاده با اشاره به دو تصویری که تنها تصاویر این شاهنامه‌اند، گفت: یکی از این تصاویر با رنگ‌های به اصطلاح جسمی و تصویر پشت آن با رنگ‌های روحی نقش شده است. البته این در نگارگری ایرانی سابقه ندارد که روی هر دو سمت یک کاغذ نقاشی شود. ولی اهمیت این تصاویر به‌ویژه تصویری که با رنگ‌های جسمی کار شده، در این است که صحنه‌ اهدای این نسخه به بایسنقر را به تصویر کشیده و اینگونه تصویرسازی وقایع روز، در نگارگری ایرانی بی‌سابقه است. ‌
وی افزود: پس از این دو تصویر خمسه نظامی آغاز می‌شود و در نهایت رقم کاتب در پایان صفحه آمده و سپس جلد انتهایی کتاب در داخل، نقشی از داستان رستم و اشکبوس را با خود دارد و در خارج نگاره‌ای گل و مرغی در آن تصویر شده است.
شریف‌زاده سپس درباره نگاره اهدای شاهنامه به بایسنقر توضیح داد: در این نقاشی سال اهدای این نسخه به بایسنقر 833 ه.ق در یک کتیبه و نام بایسنقر به‌صورت کامل در کتیبه‌ای دیگر درج شده است و نام افراد دیگری که در این نگاره حضور دارند نیز در زیر بدن هرکدام نوشته شده است.
وی تاکید کرد: ویژگی دیگر این نگاره این است که اسامی افراد در نگاره نوشته شده و بر خلاف اصول مرسوم در نگارگری ایرانی در نپرداختن به چهره، در این نگاره سعی شده است میان چهره‌‌ها تفاوت‌های جزئی برای تفکیک شخصیت‌ها ایجاد شود. این تفاوت‌ها عموما در شکل محاسن افراد اجرا شده و در اجزای دیگر چهره‌‌ها همانندی و تشابه را شاهدیم.
شریف‌زاده در این جلسه همچنین به شرح زندگی بایسنقر و جایگاه او در حفظ و احیای فرهنگ و هنر پرداخت و اظهار کرد: نقش بایسنقر در هرات به عنوان شاهزاده و پسر شاهرخ نقش ویژه‌ای است؛ زیرا او سعی کرد در زمان حکومتش تمامی آنچه را که در زمان تیمور از دست رفته بود احیا و ترمیم کند. بسیاری از بناهای مهم دوره تیموری، مربوط به دوران حکومت شاهرخ است. برای مثال مسجد گوهر شاد، یا بنای خرگرد در خراسان و همچنین مدرسه گوهرشاد در هرات که خود بایسنقر نیز در آنجا دفن شده است.
این کارشناس هنر اسلامی اضافه کرد: مورخان، بایسنقر را یکی از شاهزادگان پرقدرت و بسیار فعال در حوزه‌های مختلف فرهنگی می‌‌دانند. از طرفی علاقه فراوان بایسنقر به تاریخ، ادب، هنر و گردآوری اهالی فرهنگ در هرات سبب‌ تحولات اساسی در رشته‌های مختلفی چون کتاب‌آرایی، جلدسازی و نگارگری شد.
کارگاه نسخه‌شناسی و معرفی نسخ خطی موزه ملک، دو هفته یک‌بار، سه‌شنبه‌ها از ساعت 15 با حضور و کارشناسی دکتر عبدالمجید شریف‌زاده برگزار می‌شود. به شرکت‌کنندگان در این جلسات در پایان دوره گواهی شرکت در دوره‌های نسخه‌شناسی اعطا خواهد شد.

گرامیداشت هزارمین سال سرایش شاهنامه در گرجستان

مراسم گرامیداشت هزارمین سال سرایش شاهنامه توسط رایزنی فرهنگی ایران در تفلیس و انجمن شاعران گرجستان در محل کتابخانه مرکزی آکادمی علوم برگزار شد. سفیر ایران در گرجستان در این مراسم تاکید کرد که فردوسی حکیم بود و قرن‌ها به این نام شناخته شد.به نقل از اداره کل روابط عمومی و اطلاع‌رسانی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مجید صابر، سفیر ایران در گرجستان، با قدردانی از برگزارکنندکان این برنامه ادبی و با تاکید بر این که فردوسی پدر زبان فارسی محسوب می‌شود، گفت: تنها مشخصه فردوسی این نیست که شاعر و صاحب کتاب شاهنامه باشد؛ بلکه وی حقیقتا حکیم بود و قرن‌ها به این نام شناخته شد.
وی در ادامه شاهنامه را باعث اتحاد اقوام ایرانی معرفی خواند و درباره ویژگی‌های مهم و اساسی موجود در شاهنامه مانند آزادگی، یکتاپرستی، ارزش‌های والای انسانی و مجاهدت در راه حق سخنرانی کرد.

احسان خزاعی، رایزن فرهنگی ایران در تفلیس در این برنامه ادبی با اشاره به ثبت بین‌المللی هزاره سرایش شاهنامه در سازمان ملل متحد (یونسکو)، از خانم بلا شالواشویلی به عنوان یکی از مترجمان معاصر شاهنامه فردوسی تجلیل کرد و افزود: شاهنامه فردوسی پل ادبی محکمی بین ایرانیان و گرجیان برای تداوم روابط ادبی و فرهنگی است.
وی همچنین گفت: مراکز فرهنگی و علمی جمهوری اسلامی ایران به تلاش‌های ادیبان گرجی به وی‍ژه در زمینه ترجمه شاهنامه ارج می‌نهند.
در این مراسم ادبی که با استقبال از سوی علاقمندان برگزار شد، برای اولین بار 13 مینیاتور از یوسب گاباشویلی، هنرمند مشهور گرجی، در معرض دید عموم قرار گرفت.
مینیاتورهای مذکور در انتشار ترجمه‌های شاهنامه گرجی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

خدای نامه، اصلی‌ترین منبع شاهنامه به خط پهلوی ساسانی است

کتاب خدای ‌نامه به خط فارسی میانه یا پهلوی ساسانی از جمله مهمترین و اصلی‌ترین منابع شاهنامه است. اصل این کتاب از بین رفته اما ترجمه آن اکنون موجود است.خدای نامه به زبان پهلوی شامل تاریخ حماسی ایران و تاریخ سلاطین ایران پیش از اسلام است. این کتاب در دوران ساسانیان تنظیم شده و در منابع یونانی نیز بسیار درباره آن نوشته‌اند. همچنین برخی از نویسندگان یونان باستان به گسترش داستان‌های پهلوانی میان ایرانیان اشاره کرده‌اند.

مریم دارا، دانشجوی دکترای فرهنگ و زبان‌های باستانی به ایبنا گفت: نام پهلوی از داستان‌های پهلوانی و شاهی برگرفته نشده بلکه پهلوی از اسم منطقه‌ای به نام پهله شامل شمال خراسان و گرگان گرفته شده است.
این پژوهشگر فرهنگ و تاریخ ایران به آثار کتابی یا متصل به زند اوستا که در شاهنامه استفاده شده اشاره کرد و افزود: زند، ترجمه‌‌ای از زبان اوستایی به زبان پهلوی است که به این عمل در اصطلاح زندنویسی گفته می‌شد.
وی خدای‌نامه را یکی از منابع کتابی یا متصل، مهم شاهنامه دانست و گفت: اصل این کتاب از بین رفته اما ترجمه آن باقی مانده است و می‌تواند مرجع معتبری برای تاریخ پژوهان و شاهنامه‌شناسان باشد. 

کارشناس پژوهشگاه میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری در ادامه سخنانش به حکومت اشکانیان نیز اشاره کرد و افزود: مدت زمان حکومت اشکانی از 247 پیش از میلاد تا 224 میلادی است و به صورت حکومت ملک‌الطوایفی و منطقه‌ای اداره می‌شده است.

وی با بیان اینکه سه نوع نگارش یونانی، یونانی ـ اشکانی و اشکانی در زمان حکومت دوره اشکانی وجود داشت، گفت: خط یونانی به عنوان خط رایج دوره اول حکومت اشکانی به شمار می‌رفت.

وی افزود: خط اشکانی از «آرامی» گرفته شده و دارای 22 نشانه، صامت‌نگار، حروف مصوت‌های مرکب و حروف جداگانه است. جهت نوشتن این خط از راست به چپ بوده است.

پژوهشگر دایره‌المعارف بزرگ اسلامی گفت: از دیگر ویژگی‌های خط اشکانی، نداشتن جنسیت، شمار و صرف نشدن افعال است. صرف افعال در دوره میانه به طور معمول توسط فاعل جمله انجام می‌شده است. از جمله آثار فارسی میانه سفال نوشته‌های نسا در عشق‌آباد، بنچاق یا قباله فروش تاکستان در اورامان کردستان و کتیبه اردوان در شوش است.
دارا کتیبه‌های دو زبانه ساسانیان شامل اردشیر اول در نقش رستم، شاپور اول در نقش رجب، کعبه زردشت، حاجی آباد (نزدیک تخت جمشید) و هرمز در نقش رستم را از دیگر آثار برجای مانده از فارسی میانه برشمرد.
وی افزود: نرسه در پایکولی (عراق)، دورااُرپرس در ساحل فرات در سوریه (بر دیواره‌های معبد و سفال و پوست)، مجسمه هرکول (یونانی) و یادگار زریران و درخت آسوریک از دیگر آثار فارسی میانه است.
دارا به متن «درخت آسوریک» اشاره کرد و گفت: درخت آسوریک یکی از متن‌های دوره میانه محسوب می‌شود که اصل آن به زبان پهلوی اشکانی بوده است اما در زمان ساسانیان آن را به زبان پهلوی ساسانی یا فارسی میانه بازنویسی می‌کنند. بعضی از پژوهندگان چنین اعتقاد دارند که در زمان ساسانیان، مطالبی به منظومه درخت آسوریک الحاق شده اما این تنها یک نظریه است و نمی‌توان قاطعانه آن را پذیرفت.
وی به متن کهن «یادگار زریران» نیز پرداخت و افزود: متن کهنی که از دوره فارسی میانه به یادگار مانده، یادگار زریران نام دارد. این متن نیز به زبان پهلوی اشکانی بوده است و به پهلوی ساسانی یا همان فارسی میانه، بازنویسی می‌شود. البته یادگار زریران متنی غیر دینی است اما از اختلافی نام می‌برد که بر سر دین میان ایرانیان و تورانیان پدید آمد.

میوه فروشان مشهدی

در مشهد،میوه فروشان در تابستان تا سی چهل سال پیش،برای فروش میوه های خود،با صدایی خوش آهنگ، هر میوه را به گونه ای تبلیغ می کردند:

1)خیار:

آی خیار،سبزه خیار،گل به سر داره خیار،سر ظهر وقت ناهار

توی تالار،پهلوی یار،بیشین پای تغار،بُخور آبدوغ خیار

2)هندوانه:

بیا بیبین چی زده بار                هِندِوَنَه گُل نار

3)طالبی:

طالبی آی طالبی              تنگ طِلا شد طالبی

4)هلو:

هلو هلو هلو هُلو            سر بده تو راه گَلو

تنگ شربت بُخور             بِریِ خَنَه م بُبُر

5)توت:

عسلِ بادومِ ترِ، توت،

6)سیب:

سیبِ گلابه            خوردنش ثوابه (با اندکی تصرف ازجنگ خنده،میرخدیوی)