مریم دارا، مدرس فرهنگ و زبان‌های باستانی سخنران دی ماه باشگاه شاهنامه‌پژوهان ایران است و به تحلیل درونمایه «اژدها» در روایات مربوط به رستم، ایزد بهرام و ایندره هندی در متون کهن میانه، پهلوی و هندی می‌پردازد.ه گزارش خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، باشگاه شاهنامه‌پژوهان ایران در چهارمین دوره از سخنرانی‌های ماهانه شاهنامه‌پژوهی، از دکتر مریم دارا، شاهنامه‌پژوه و مدرس فرهنگ و زبان‌های باستانی دعوت کرده است تا درباره واژه اژدها در متون کهن برای دوستداران شاهنامه سخنرانی کند.
دارا درباره واژه «اژدها» گفت: اژدها در اساطیر جهان جایگاه ویژه‌ای دارد و سیمای اژدها در تاریخ اساطیری ایران، در نهایت زشت‌رویی و پلشتی نشان داده شده است همان‌طور که ما در شاهنامه فردوسی رستم را می‌بینیم که اژدهاکش و دلاور است.
وی افزود: در این نشست توضیحی درباره اژدها در متون میانه، پهلوی و... ارایه می‌شود و سپس نشان داده می‌شود که عنصر اژدها در شاهنامه فردوسی و در داستان‌های رستم چگونه بوده و چه شباهت‌هایی با ایزد بهرام و یا ایندره هندی دارد.
دارا ادامه داد: داستان‌های رستم در منابع مختلف ممکن است با یکدیگر تفاوت‌هایی داشته باشد یا حتی بعضی داستان‌ها در شاهنامه فردوسی آمده و در بقیه منابع ذکری از آن‌ها به میان نیامده باشد ولی نکته مهم این است که اهمیت رستم هرگز در هیچ یک از این منابع ضایع نشده است، بلکه هر یک از این متن‌ها نشانگر آن است که رستم نزد مردم از اهمیت بسیاری برخوردار بوده است.
دوره‌های سخنرانی‌های شاهنامه‌پژوهان ایران که از مهرماه برای شناخت هر چه بیشتر دوستداران شاهنامه آغاز شده است، هر ماه میزبان یک شاهنامه‌پژوه خواهد بود و تا مهرماه 91 ادامه می‌یابد.

پژوهشگر فرهنگ و زبان‌های باستانی گفت: «درخت آسوریک» یکی از متن‌های دوره میانه است و نام رستم در این متن به‌صورتی گذرا و بسیار کوتاه آمده است. «یادگار زریران» متنی به زبان پهلوی اشکانی است و رستم زین‌افزار و زره چهار تکه دارد و همانند رستم شاهنامه است. در متن کهن «بندهش» نیز تنها یک‌بار اشاره به رستم شده است.به گزارش ایبنا، در ادامه سلسله نشست‌های تخصصی موسسه فرهنگی هنری جمشید جاماسیان، مریم دارا، دانشجوی دکترای فرهنگ و زبان‌های باستانی و پژوهشگر فرهنگ و تاریخ ایران به بررسی «چهره رستم در متون پهلوی دوران میانه» پرداخت.
در این نشست مطرح شد، رستمی که در نگاشته‌های دوره میانه آمده، رستم اسطوره‌ای ایران است. چهره و شخصیت رستم شاهنامه با آنچه در متون دوره‌ میانه آمده، همانندی‌های بسیاری دارد و البته تفاوت‌هایی هم دارد. دارا اشاره کرد که از رستم در چه متن‌هایی نام برده شده و این رستم اسطوره‌ای چگونه رستمی است.
دارا در ادامه سخنانش گفت: برای متن‌های تاریخی و ادبی، سه دوره را در نظر می‌گیرند، دوره کهن، دوره میانه و دوره نو. از آغاز تا سال 330 پیش از میلاد، دوره باستانی به‌حساب می‌آید و از آن زمان به بعد، تا 651 میلادی، دوره میانه نامیده می‌شود. این دوره تقریبا یک هزاره را در برمی‌گیرد. متن‌هایی که پس از این به آنها اشاره خواهد شد، «درخت آسوریک»، «بندهش»، «یادگار زریران» نام دارند، مربوط به دوره میانه است.
«درخت آسوریک» متن کهن دوره میانه
وی افزود: «درخت آسوریک»، یکی از متن‌های دوره میانه است که اصل آن به زبان پهلوی اشکانی بوده است، اما در روزگار ساسانیان آن را به زبان پهلوی ساسانی یا فارسی میانه بازنویسی می‌کنند. بعضی از پژوهندگان چنین اعتقاد دارند که هنگام بازنویسی، مطالبی به منظومه «درخت آسوریک» افزوده شده، اما این تنها یک نظریه است و نمی‌توان قاطعانه آن را پذیرفت. به هر حال اگر بپذیریم که در این متن دست بُرده شده است، آنگاه از این که نام رستم را در آنجا می‌بینیم، شگفت‌زده خواهیم شد و این تصور پیش می‌آید که نام او را به متن اضافه کرده‌اند.
اما اگر نام رستم را الحاقی ندانیم، آنگاه درخواهیم یافت که در دوره اشکانیان با نام رستم و کارهای پهلوانی او آشنا بوده‌اند. البته این را باید در نظر داشت که نام رستم در این متن به‌صورتی گذرا و بسیار کوتاه آمده است و از او به نام «رَتَسْتَخْم» یاد کرده‌اند. در این منظومه به نبرد رستم و اسفندیار اشاره شده است.
وی افزود: متن بعدی دوره فارسی میانه، «یادگار زریران» نام دارد. این متن نیز به زبان پهلوی اشکانی بوده است و بعدها به پهلوی ساسانی یا همان فارسی میانه، بازنویسی می‌شود. البته «یادگار زریران» متنی غیر دینی است، اما هدف نهایی آن یک هدف مذهبی است و از اختلافی نام می‌برد که بر سر دین میان ایرانیان و تورانیان پدید آمده است. به هر حال متن، کاملاً حماسی است. در بند 28 «یادگار زریران» به نام رستم برمی‌خوریم. در این متن، رستم زین‌افزار و زره چهار تکه دارد و همانند رستم شاهنامه است.
نام رستم و کارهای پهلوانی او در «بندهش»
دارا به متن کهن دیگری اشاره کرد و گفت: یک متن شناخته شده‌تر فارسی میانه که از رستم نام برده، «بندهش» است. بندهش به معنی آفرینش نخستین یا آفرینش بنیادین است و شامل دانش‌های زرتشتی است. بندهش از بخش‌های مختلفی تشکیل شده است. بخش اسطوره‌ای آن، به ویژه بخش اسطوره آفرینش، اهمیت و ارزش بسیار دارد و نام‌هایی که در آنجا یاد می‌شود کمکی برای شناخت ایران باستان و دانش‌های متداول در آن زمان است. بندهش را «زند آگاهی» هم نامیده‌اند. دو بندهش هم می‌شناسیم، یکی بندهش هندی است و دیگری بندهش ایرانی که تنها در فصل‌بندی متفاوت‌اند اما موضوع آنها یکسان است.
وی افزود: در فصل 31 بندهش هندی (فصل 35 ایرانی) فقط یکبار اشاره به رستم شده است. شگفت است که در کتابی مثل بندهش که می‌تواند داده‌های اساطیری مختلفی در اختیار ما بگذارد، خیلی کوتاه به رستم اشاره می‌کند و به سرعت از او می‌گذرد. در آنجایی که نام رستم در بندهش می‌آید، شخصیت اصلی ماجرا کاووس است و رستم شخصیتی فرعی و حاشیه‌ای دارد.
دارا در ادامه سخنانش گفت: از این عجیب‌تر آن است که نام رستم را در اوستا نمی‌یابیم و در هیچ یک از متن‌های اوستایی از او یاد نمی‌شود. در متون اوستایی آن کسی که جایگزین رستم شده، گرشاسپ است. گرشاسپ کسی است که تقریبا کارهای پهلوانی رستم را انجام می‌دهد و اژدهاکش و دلاور است. این که چرا نام رستم در اوستا نیست؟
استاد مهرداد بهار چنین پاسخ داده است که اوستا و دین زرتشتی در شرق ایران تکوین یافته است. هنگامی که ساسانیان قدرت را به دست می‌گیرند، مرکز پادشاهی خود را به جنوب ایران می‌برند. در نتیجه جدایی بین متون حماسی و متون دینی پدید می‌آید. به این دلیل نه تنها رستم، بلکه داستان‌های دیگری هم هستند که تنها در حماسه از آنها یاد شده است و نشانی در متون دین مزدیسنایی ندارند. دلیل دیگر بهار این است که رستم چهره و پهلوان مقدسی نبوده است تا از او در اوستا نام برده شود. به همین دلیل مزدیسنان از او به نام پهلوانی مقدس یاد نمی‌کنند.
دیدگاه پژوهشگران غیر ایرانی درباره رستم
وی به پژوهشگران انیرانی (غیر ایرانی) اشاره کرد و گفت: پژوهندگانی مثل «اشپیگل» دلیل نبودن نام رستم در اوستا را این گونه گفته‌اند که موبدان کارهای رستم را نمی‌پسندیدند و آدم کشتن و خون ریختن او را دوست نداشتند. چون رستم با آن که اخلاقی است، گاه کارهایی از او سر می‌زند که چندان با معیارهای اخلاقی نمی‌خواند و با آن که مهربان است، گاه رفتارهای خشنی هم دارد. پس به این دلیل است که نام او در اوستا نیامده است. اما «نُلدکه» و دکتر صفا چنین دیدگاهی را رد می‌کنند و می‌گویند که اگر موبدان کردارهای رستم را دوست نمی‌داشتند، دلیل خود را در متن‌های اوستایی ذکر می‌کردند. البته همه این حدس‌ها بر اساس اوستایی است که در دست داریم. چه بسا اگر همه اوستا باقی می‌ماند و بخش‌هایی از آن از بین نمی‌رفت، دلایل قانع کننده‌تری در دست داشتیم. کسی مثل «نیبوئر» همچنین اعتقاد داشت که رستم شخصیتی ماقبل مزدیسنایی است و حتی چهره او به پیش از ورود سکاها می‌رسد.
وی به متن کهن دیگری اشاره کرد و گفت: متن دیگری که از رستم یاد کرده است، «سَکسیران» است که به نام‌های گوناگونی خوانده شده است. سَکسیران یعنی «سران قوم سکا». در این متن قطعا از رستم یاد شده است؛ هرچند به دست ما نرسیده و از بین رفته است. مسعودی می‌نویسد که سَکسیران یکی از متون استفاده شده در خدای‌نامه بوده است. اصل این متن به زبان پهلوی ساسانی بود و بعدها «ابن مقفع» آن را به عربی ترجمه کرد. هر دو متن ساسانی و عربی سَکسیران از بین رفته است.
وی افزود: دو متن سغدی هم می‌شناسیم که در آن از رستم نام برده شده است. سغد جایی بوده است در سمرقند و زرافشان و تقریبا با تاجیکستان کنونی یکی است. این دو متن از لحاظ واژگان و دستور زبان، بسیار غنی‌اند. در یکی از آنها از رایزنی دیوان برای نبرد با رستم و کشتن او یاد شده است و در دیگری از آغاز نبرد دیوها با رستم سخن به میان آمده است. اما هر دو متن، تکه‌هایی از یک متن اصلی بوده‌اند.
متن‌ها را زمانی پیدا کردند که در غاری سرگرم حفاری بودند. دیوار فرو می‌ریزد و در پشت دیوار، کتابخانه‌ای از اسناد سغدی پیدا می‌شود. سبک متن‌ها بدین گونه است که جمله‌ها کوتاه و مختصر است و زیاده‌گویی ندارد. دیوان در این دو متن سغدی، به صورت سوسمار و مار و خوک یاد شده‌اند. «شروه» اولین کسی بود که این متن را بررسی کرد. بعدها دکتر بدرالزمان قریب نیز آن را بررسی و چاپ کرد. به هر حال رستم در این متن پلنگینه‌پوش و رخش نیز در کنار اوست.

مجموعه ای جالب توجه شامل 150 عدد سکّه باستانی ایران و چین و پاکت نامه های پستی دوره های قاجار و پهلوی اوّل توسط عبدالحسین زعفرانی، مجموعه دار و کارشناس برجسته سکّه های ایران، به گنجینه تمبر، اسکناس و مسکوکات موزه آستان قدس رضوی اهداء شد.
به گزارش روابط عمومی و امور بین الملل سازمان کتابخانه ها، موزه ها ومرکز اسناد آستان قدس رضوی مسئول گنجینه تمبر، اسکناس ومسکوکات این سازمان با بیان این مطلب گفت: مجموعه مسکوکات اهدایی شامل سکّه های نقره ایران باستان در دوره ساسانی، سکّه های نقره قرا قویونلوها، سکّه های مسی (فلوس) ضرب مشهد مقدّس در دوره صفوی و سکّه های چین باستان بوده که از نظرتاریخی و باستانشناسی حائز اهمیّت می باشند؛ علاوه بر مسکوکات، ژتون‌هایی(Token) از جنس سرامیک نیز در این مجموعه موجود است که از قرن هجدهم تا سال 1870 میلادی در مراکز تفریحی چین در بانکوک «پایتخت سیام (تایلند کنونی)» و مدّتی هم به عنوان پول خُرد مورد استفاده قرار می گرفته است. محمد حسین یزدی نژاد خاطرنشان کرد: سکّه های ساسانی موجود در این مجموعه دراخم های شاهپور اوّل، یزدگرد اوّل، دوم و سوم، پیروز، هرمز چهارم و خسرو پرویز را در بر می گیرند که بین سال های 240 تا 651 میلادی در شهرهای آس (آسپانور در نزدیکی تیسفون) ، رام (رامهرمز)، ری، می (میبد یا میشان) و نار (نرماشیر در اطراف کرمان) ضرب شده اند. وی به قدیمی ترین سکّه اهدایی این مجموعه، که متعلق به شاهپور اوّل، فرزند اردشیر بابکان (بنیانگذار سلسله ساسانی) است، اشاره کرده و افزود: شاهپور اوّل در فاصله سال های 240 تا 273 میلادی بر ایران فرمانروایی می کرد و در طول حکومت خود همواره با امپراتوران متجاوز روم باستان مبارزه نمود و سرانجام پس از 14 سال پیکار با رومیان، والریانوس (امپراتور مقتدر روم، 253-260 م) را به دست خود اسیر نموده و به ایران آورد. وی همچنین افزود: روی این سکّه نیم تنه شاه ساسانی با تاج و زیورآلات، مو و محاسن بلند و در پشت آن نقش آتشدان زرتشتی با دو نگهبان آتش دیده می شود. یزدی نژاد با اشاره به اینکه مجموعه پاکت نامه های پستی اهدایی گویای بخشی از تاریخچه پستی کشورمان می باشد گفت: در این مجموعه پاکت نامه های تمبردار دوره های قاجار و پهلوی اوّل که مهر پستخانه شهرهای مختلف ایران نظیر اصفهان، تبریز، تویسرکان، تهران، دولت آباد ملایر، رشت، شاهرود، قم و ... روی آن قرار دارد موجود می باشند و همچنین مهرهای مختلفی مثل «کرایه دریافت شد» و «از پس انداز غفلت نکنید – صندوق پس انداز ملّی» روی آنها به چشم می خورد. وی از قدیمی ترین پاکت نامه اهدایی این مجموعه که پاکت نامه ای با یک قطعه تمبر شش شاهی احمد شاه قاجار، از مبدأ قزوین (22/1/1921) به مقصد یزد (12/2/1921) است یاد کرده و خاطر نشان کرد: این پاکت نامه در تهران توسط نیروی های نظامی در دوران جنگ جهانی اوّل باز شده و روی آن مهر «از طرف سانسور ملاحظه شد» به چشم می خورد.مسئول گنجینه تمبر، اسکناس ومسکوکات افزود: در میان این پاکت نامه های ارزشمند، پاکت نامه هایی هم موجودند که از شهر بمبئی (در زمان استعمار انگلیس) به شهرهای یزد و اصفهان پست شده اند و از بین آنها می توان به پاکت نامه ای اشاره کرد که حدود 90 سال پیش از بمبئی به هتل چهارباغ اصفهان فرستاده شده است.گفتنی است گنجینه تمبر، اسکناس و مسکوکات موزه مرکزی آستان قدس رضوی با دارا بودن حدود ششصد هزار قطعه انواع تمبر و دیگر اقلام پستی از ایران و بیش از دویست و چهل کشور و مستعمرات سابق جهان، بیش از شانزده هزار برگ اسکناس و سی و یک هزار عدد مسکوکات از ایران و سایر کشورهای جهان، یکی از غنی ترین موزه های تمبر، اسکناس و مسکوکات کشور و منطقه محسوب می شود که سالانه پذیرای صدها هزار نفر از زائران حرم مطهر رضوی، گردشگران داخلی و خارجی، مجموعه داران تمبر، اسکناس و مسکوکات از ایران و سایر کشورهای جهان و محققان و پژوهشگران می باشد.

به گزارش خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)؛ نمایشگاه «ناقوس‌های شاهنامه» در گالری ملک «آرت سنتر»، مجموعه ۱۰ اثر در ابعاد بزرگ با تکنیک رنگ و روغن از علی اسماعیل‌لو است. در نقاشی‌های این هنرمند به روایت‌های پهلوانی شاهنامه از منظری سورئال نگاه شده است. هنرمند عناصر مدرنی چون «گرامافون» را در کارش با عناصر اسطوره‌ای هم‌نشین کرده. «ناقوس» عنصری تکرارشونده در بیشتر نقاشی‌های این نمایشگاه است و به نظر می‌رسد از همین روست که عنوان «ناقوس‌های شاهنامه» برای نمایشگاه انتخاب شده است.‌
اسماعیل‌لو متولد ۱۳۶۱ در تهران و کار‌شناس معماری، نقاش و مجسمه ساز است. او تا کنون ۹ نمایشگاه انفرادی و گروهی در داخل و خارج از کشور داشته است. وی درباره کار‌هایش می‌گوید: کارهای من در نمایشگاه اخیر نقشی از نماد‌ها و شخصیت‌های اصلی شاهنامه است که فراموش شده‌اند.
کاظم چلیپا، نقاش و مدرس دانشگاه، بعد از بازدید از این نمایشگاه  گفت: آثار اسماعیل لو مرز وارد شدن به پست‌مدرنیسم است. اکسپرسیون غنی در کار‌ها وجود دارد، ولی چهره‌ها فرم‌های دوگانه‌ای را ایجاد کرده‌اند؛ فضای کار‌ها گاهی وارد تخیل و طنز می‌شوند که نباید بر موضوعات قالب گردند.
در افتتاحیه نمایشگاه اسماعیل‌لو قطعاتی از چکامه‌های باستانی با پرداختی مدرن اجرا شد. اجرای این قطعات با بازی‌های نمایشی در تناسب با نقاشی‌ها همراه بود. فرشاد فزونی آهنگساز، تورج جعفری نوازنده تار و سه‌تار، مرشد محسن میرزا علی نقال و بهرام دلدار کارگردان این اجرا بودند.
در طول برگزاری، چهره‌های شاخصی از این نمایشگاه بازدید کرده‌اند؛ چهره‌هایی چون شمس لنگرودی، بهزاد فراهانی، مهدی قان‌بیگی، فریبرز عرب‌نیا، اصغر همت، عبدالرضا ابری، حمید پازوکی، کاظم چلیپا، بهمن مفید، امیر مهدی‌کیا، مهدی میامی، یارتا یاران و رسول نجفیان.
«خانه هنر» (آرت سنتر) مهر ماه سال ۱۳۸۸ تاسیس شد. این مکان هنری اولین حامی برنامه جهانی غذا (WFP) در ایرا ن است که ظرف چند سال گذشته با فعالیت‌های فرهنگی خود در حوزه هنرهای تجسمی بالغ بر ۱۵۰ هزار وعده غذایی در حمایت از پروژه‌های مبارزه با گرسنگی ایجاد نموده است. با گذشت دو سال از تاسیس، آثار بیش از ۸۰۰ هنرمند در خانه هنر به نمایش در آمده است. درصدی از فروش کلیه نمایشگاه‌های هنری در آرت سن‌تر به پروژه‌های مبارزه با گرسنگی اختصاص می‌یابد. هنرمندان برجسته بسیاری در طول این سال‌ها در «خانه هنر» نمایشگاه برگزار کرده‌اند که از میان آن‌ها می‌توان به چهره‌های زیر اشاره کرد: فرح اصولی، یعقوب امدادیان، احمد اسفندیاری، بابک اطمینانی، حمید اعجمی، محمد احصایی، نصراله افجه‌ای، تا‌ها بهبهانی، جمال بخش‌پور، جواد بختیاری، فرامرز پیلارام، صادق تبریزی، ‍ژازه تباتبایی، محمد ابراهیم جعفری، صداقت جباری، محسن جوادی‌پور، ابراهیم حقیقی، حمید رضا حکیمی، منصوره حسینی، مصطفی دشتی، حسینعلی ذابحی، حسین زنده رودی، بیژن رافتی، علی اکبر صادقی، رضوان صادق‌زاده، مهدی سحابی، مریم سالور، قباد شیوا، سعید شهلا‌پور، ایرج شافعی، علی شیرازی، حسین کاشیان، پرویز کلانتری، اسداله کیانی، مارکو گریگوریان، علیرضا کرمی، علی گلستانه، فریده لاشایی، حسین محجوبی، لیلی متین دفتری، نصرت الله مسلمیان، حسین ماهر، رضا مافی، عنایت اله نظری، غلامحسین نامی، منوچهر نیازی، احمد وکیلی، گیزلا وارگا سینایی، هادی هزاوه‌ای.